Napisz do mnie

Astronomia
Wiersze
Galeria
Statystyki
Historia strony

< powrot

SKLEPIENIE NIEBIESKIE

Tabela tresci tej strony

        W pogodną bezksiężycową noc nad naszymi głowami roztacza się wspaniały widok. Miliardy migoczących gwiazd błyszczą jak klejnoty na aksamitnym niebie.

        Już pierwszy rzut oka na nocne niebo przekonuje nas o tym, że gwiazdy nie są jednakowe. Przede wszystkim różnią się jasnościami, a ponadto wykazują subtelne różnice barwy.

        Przypatrując się im dłużej zauważymy, że jaśniejsze gwiazdy układają się w pewne wzory nazwane przez ludzi gwiazdozbiorami. Zapoznanie się z gwiazdozbiorami jest pierwszym krokiem w obserwacjach nieba, gdyż są one drogowskazami w naszej wędrówce po nocnym niebie.


< - Niektóre gwiazdozbiory półkuli północnej według wyobrażni naszych przodków. Na rysunku widać gwiazdozbiory zodiakalne: Pannę, Wagę, Skorpiona i Strzelca.

(kolumna w budowie) (kolumna w budowie)
Niebo starozytne Mapy nieba - polkula polnocna Mapy nieba - polkula poludniowa Gwiazdozbiory Sfera niebieska
Sfera niebieska Widok - zima Widok - zima Nazwy gwiazdozbiorow Czas a obrot Ziemi
Obracajace sie niebo Widok - wiosna Widok - wiosna Mity i rozne poczwary Oznaczenie pozycji gwiazd na niebie
Zmiany z porami roku Widok - lato Widok - lato Ptolemeusz i Bayer Dlugosc niebieska
Sezonowe mapy nieba Widok - jesien Widok - jesien Spis gwiazdozbiorow Obrotowa mapa nieba

< powrot   do gory



  • NIEBO STAROŻYTNE

        Konfiguracje gwiazd jakie widzimy na niebie dzisiaj, nie zmieniają się zauważalnie w czasie trwania
naszego życia. Uległy jednak zmianom od czasu powstania większych cywilizacji ok. 5 tys. lat temu.

        W tamtych czasach kapłani-astronomowie obserwowali rytm niebieski, aby ustalić kalendarz, który pozwoliłby wprowadzić porządek do codziennego życia rozrastającego się społeczeństwa. Ponadto spoglądali w niebo szukając znaków od bogów, którzy - zgodnie z wiarą - rządzili ludzkim życiem. To "czytanie z gwiazd" doprowadziło do powstania pseudonauki - astrologii, która ciągle znajduje zwolenników. Astrologowie uważają, że względne położenia ciał niebieskich określają ludzkie losy.

< wstecz

        Z zapisów starożytnych uczonych wynika, że znany im wygląd nieba był identyczny ze współczesnym obrazem. Nie oznacza to jednak, że ich wyobrażenie o sferze niebieskiej było poprawne. Uważali oni bowiem, że gwiazdy są na stałe przymocowane od wewnątrz do powierzchni wielkiej kuli, otaczającej Ziemię.
        Obecnie wiemy, że fizycznie nie istnieje taka wielka kula, ale wyobrażenie to okazało się pożyteczne przy określaniu położenia gwiazd na niebie.



< - Jednym z najbardziej rzucających się w oczy gwiazdozbiorów jest Orion. Znajduje się on na równiku niebieskim i dlatego jest dobrze widziany z obu półkul. < - Szkic pokazuje w jaki sposób łącząc najjaśniejsze gwiazdy otrzymujemy kształt gwiazdozbioru.

< wstecz

        Gdy przyglądamy się niebu przez dłuższy czas, to zauważymy, że gwiazdy przesuwają się po nim nie zmieniając położeń względem siebie. Jeżeli śledzimy ruch jednej wybranej gwiazdy przez całą noc, zauważamy, że pojawia się ona we wschodniej części horyzontu, jak tylko zapadnie zmrok. Później wznosi się po łuku aż do osiągnięcia najwyższego położenia na południu. Następnie zaczyna się obniżać, znikając za zachodnią częścią horyzontu, gdy powróci dzień. Większość gwiazd przemieszcza się pd niebie w podobny sposób, podróżując ze wschodu na zachód tak jak Słońce.
        Wydaje się nam, że sfera niebieska obraca się ze wschodu na zachód dokoła Ziemi, lecz w rzeczywistości jest odwrotnie. To Ziemi przemieszcza się względem gwiazd. Ponadto obraca się ona raz na dobę dookoła własnej osi, linii łączącej biegun północny i południowy.
        To właśnie obrót Ziemi powoduje, że musimy określać na mapie nieba dokładny czas, kiedy gwiazdy ukażą się nad horyzontem we właściwym miejscu zgodnym z mapą.


< - Wyjaśnienie faktu zataczania przez gwiazdy okręgów nad naszymi głowami: Ziemia obraca się dokoła swojej osi robiąc jeden obrót na dobę. Oś ziemska jest nachylona w stosunku do kierunku ruchu Ziemi w przestrzeni.


< wstecz

        Obserwując niebo przez wiele miesięcy zauważymy, że pewne gwiazdozbiory widzimy zawsze, podczas gdy inne pojawiają się i znikają. Jest to wynikiem jeszcze innego ruchu Ziemi w przestrzeni. Ziemia przesuwa się po orbicie dokoła Słońca obiegając je raz na rok.
        I znów mieszkańcowi Ziemi wydaje się, że to Słońce zmienia swoje położenie przesuwając się po sferze niebieskiej na tle gwiazd z okresem roku. O żadnej porze nie zobaczymy gwiazdozbiorów leżących w tym samym kierunku co Słońce, gdyż będzie to dzień. Podczas gdy Słońce będzie przemieszczało się dokoła, po sferze niebieskiej, w czsie roku (ekliptyka), jedne gwiazdozbiory będą ginąć w jego blasku, zaś inne pojawią się na ciemnym niebie.

< - Ważne punkty rocznej orbity Ziemi dokoła Słońca. Nachylenie osi ziemskiej zawsze pozostaje takie samo co oznacza, że w pewnych okresach roku jedna półkula jest bardzej oświetlona przez Słońce niż druga. Powoduje to różnie temperatury w czasie roku oraz zmiany pór roku. Charakterystyczne daty to początek lata, zimy oraz równonoc wiosenna i jesienna. Dla półkuli północnej i południowej pory roku występują inaczej.

< wstecz

        Podane dalej mapy przedstawiają nocne niebo późnym wieczorem w średnich szerokościach geograficznych na półkuli północnej i południowej, na początku zimy i lata oraz w czasie równonocy w marcu i wrześniu.
        Okrągłe mapy prezentują sklepienie nieba nad naszymi głowami. Zaznaczono tylko główne gwiazdozbiory. To, jakie gwiazdozbiory zobaczymy będzie oczywiście zależało od kierunku obserwacji. Dla przykładu przedstawiamy półkoliste mapy ilustrujące układ gwiazdozbiorów w kierumku zachodnim. Wybrano ten kierunek dlatego, gdyż łatwo go znaleść, wskazuje na niego zachodzące Słońce.
        Podane poniżej mapy pomogą zidentyfikować gwiazdozbiory w różnych porach roku. Pokazują one wygląd nocnego nieba tylko dla ustalonego momentu i daty, lecz ułatwiają ogólną orientację i mogą być przydatne dla dłuższych okresów czasu.

< wstecz





Mapy nieba na obu półkulach i na każdą porę roku

( jeszcze nieaktywne )



P Ó Ł K U L A     P Ó Ł N O C N A P Ó Ł K U L A     P O Ł U D N I O W A
Z i m a Z i m a
W i o s n a W i o s n a
L a t o L a t o
J e s i e ń J e s i e ń

< wstecz




  • GWIAZDOZBIORY

        Dla potrzeb astronomii obserwacyjnej wprowadzono nazwy gwiazdozbiorów, aby ułatwić znalezienie poszczególnych gwiazd na niebie. Kształty gwiazdozbiorów nie zmieniły się od wielu stuleci. Gwiazdy wydają się przytwierdzone w jednym miejscu i razem, jako grupa, wędrować w przestrzeni. Jest to oczywiście złudzenie.
        W rzeczywistości gwiazdy w gwiazdozbiorach nie tworzą żadnej grupy w przestrzeni. Są od siebie zupełnie niezależnie i na ogół dzielą je wielkie odległości. Widzimy je razem na niebie ponieważ przypadkowo leżą w tym samym kierunku w przestrzeni. Na przykład, z siedmiu najjaśniejszych gwiazd w gwiazdozbiorze Oriona, najbliższa yjest oddalona o około 300 lat świetlnych, podczas gdy od najodległejszej kdzieli nas aż 1800 lat świetlnych.
        Podobnie, tylko nam się wydaje, że gwiazdy tkwią nieruchomo na niebie. W rzeczywistości poruszają się one w przestrzeni z różnymi prędkościami i w różnych kierunkach. Nie możemy tego dostrzec ze względu na ogromne odległości, jakie nas dzielą. Dopiero po upływie dziesiątek tysięcy lat moglibyśmy spostrzec zmiany w kształtach gwiazdozbiorów.


Gwiazdozbiory półkuli północnej według wyobraźni starożytnego artysty. Każdej z przedstawionych postaci towarzyszą mityczne historie miłości, zazdrości, namiętności, bohaterstwa i poświęcenia.- >

< wstecz



  • NAZWY GWIAZDOZBIORÓW

        Obecnie rozróżniamy 88 gwiazdozbiorów. Większość z nich znana była już 5000 lat temu, o czym wiemy z zapisów dawnych obserwatorów gwiazd na Środkowym Wschodzie - w Babilonii i Egipcie.
        Większość nazw gwiazdozbiorów pochodzi od starożytnych Greków, choć dziś używamy nazw łacińskich, lub ich tłumaczeń na inne języki. I tak, gwiazdozbiór Ursa Major w języku polskim nazywa się Wielką Niedźwiedzicą, Leo jest Lwem, Cygnus zaś Łabędziem.


< wstecz



  • MITY I RÓŻNE POCZWARY

        Grecy nazywali gwiazdozbiory imionami bogów, bohaterów, zwierząt i innych istot występujących w ich mitologii, dopasowując je do figur w jakie układają się gwiazdy na niebie. Dopasowanie nazw do obrazów na niebie wymaga nieraz dużej wyobraźni.
        W niektórych przypadkach nie jest to takie trudne. Skorpion na przykład, przypomina kształtem prawdziwego skorpiona z zagiętym ogonem. Łabędz również kojarzy się z ptakiem o tej nazwie, który frunie z wyciągniętą do przodu długą szyją. Przy odrobinie fantazji w Wielkiej Niedźwiedzicy możemy dopatrzeć się niedźwiedzia, a we Lwie potężnego lwa.


< wstecz



  • PTOLEMEUSZ I BAYER

        Grecy wyróżniali około 48 gwiazdozbiorów. Ostatni wielki astronom grecki Ptolemeusz, podał wykaz ich nazw w słynnaj encyklopedi astronomii i matematyki (ok. 140 roku n.e.), która przetrwała do naszych czasów w tłumaczeniu arabskim pod nazwą Almagest.
        Astronomowie niemieccy Johann Bayer (w 1603), gdański Jan Heweliusz (w 1690) oraz francuski astronom Nicolas Lacaille (w 1752) dodali do tego wykazu dalsze 40 gwiazdozbiorów.
        Ponadto Bayer wprowadził używanie liter alfabetu greckiego na oznaczanie gwiazd w gwiazdozbiorów. Według tego systemu najjaśniejsza gwiazda w danym gwiazdozbiorze jest oznaczana literą α, druga co do jasności - literą β, trzecia - literą γ itd. Kolejność gwiazd ustalona przez Bayera nie zawsze dokładnie zgadza się z wielkościami gwiazdowymi, lecz została zachowana do naszych czasów.


< wstecz



  • SPIS GWIAZDOZBIORÓW
Nazwa łacińska Nazwa polska Nazwa łacińska Nazwa polska
AndromedaAndromeda AntliaPompa
ApusPtak Rajski AquariusWodnik
AquilaOrzeł AraOłtarz
AriesBaran AurigaWoźnica
BoötesWolarz CaelumRylec
CamelopardalisŻyrafa CancerRak
Canes VenaticiPsy Gończe Canis MajorWielki Pies
Canis MinorMały Pies CapricornusKoziorożec
CarinaKil CassiopeiaKasjopea
CentaurusCentaur CepheusCefeusz
CetusWieloryb ChamaeleonKameleon
CircinusCyrkiel ColumbaGołąb
Coma BerenicesWarkocz Corona AustralisKorona Południowa
Corona BorealisKorona Północna CorvusKruk
CraterPuchar CruxKrzyż Południa
CygnusŁabędź DelphinusDelfin
DoradoZłota Ryba DracoSmok
EquuleusŹrebię EridanusErydan
FornaxPiec GeminiBliźnięta
GrusŻuraw HerculesHerkules
HorologiumZegar HydraHydra
HydrusWąż Morski IndusIndianin
LacertaJaszczurka LeoLew
Leo MinorMały Lew LepusZając
LibraWaga LupusWilk
LynxRyś LyraLutnia
MensaGóra Stołowa MicroscopiumMikroskop
MonocerosJednorożec MuscaMucha
NormaWęgielnica OctansOktant
OphiuchusWężownik OrionOrion
PavoPaw PegasusPegaz
PerseusPerseusz PhoenixFeniks
PictorSztaluga Malarska PiscesRyby
Piscis AustrinusRyba Południowa PuppisRufa
PyxisKompas ReticulumSieć
SagittaStrzała SagittariusStrzelec
ScorpiusScorpion SculptorRzeźbiarz
ScutumTarcza SerpensWąż
SextansSekstans TaurusByk
TelescopiumTeleskop TriangulumTrójkąt
Triangulum AustraleTrójkąt Południowy TucanaTukan
Ursa MajorWielka Niedźwiedzica Ursa MinorMała Niedźwiedzica
VelaŻagle VirgoPanna
VolansRyba Latająca ValpeculaLis
Nazwa łacińska Nazwa polska Nazwa łacińska Nazwa polska

< wstecz


  • SFERA NIEBIESKA

        Jak już wspominaliśmy, mieszkańcowi Ziemi wydaje się, że znajduje się w środku otaczającej go wielkiej sfery niebieskiej, która obraca się dokoła niego ze wschodu na zachód, a wraz z nią wszystkie gwiazdy i inne ciała niebieskie.

< - Pojęcie sfery niebieskiej: gwiazdy umieszczone wewnątrz kuli w stałych położeniach. Ziemia znajduje się w środku sfery i jest nieruchoma. Sfera niebieska obraca się dokoła Ziemi za wschodu na zachód.


        Wiemy, że sfera niebieska nie istnieje a ruch ciał niebieskich jest pozorny, wywołany obrotem Ziemi dokoła osi ze wszchodu na zachód. Złudzenie to jednak jest bardzo użyteczne w astronomii obserwacyjnej.
        Bieguny niebieskie - północny i południowy - są to punkty na sferze niebieskiej, leżące wprost nad biegunami Ziemi. Sfera niebieska wydaje się obracać dokała osi, przechodzącej przez bieguny niebieskie. Gwiazda polarna znajduje się bardzo blisko płn. bieguna niebieskiego i jest nazywana Gwiazdą Biegunową (Polaris). Żadna jasna gwiazda nie leży blisko płd. bieguna niebieskiego.
        Wielkie koło otaczające sferę niebieską w połowie odległości pomiędzy biegunami niebieskimi nazywamy równikiem niebieskim. Jest on rzutem równika ziemskiego na sferę niebieską. Gwiazdy poruszają się po kołach równoległych do równika niebieskiego.
        Dla obserwatora pole widzenia sfery niebieskiej jest ograniczone przez otaczający go horyzont. Jest to koło wielkie na sferze niebieskiej, którego płaszczyzna jest pozioma w miejscu obserwacji. Punkt na sferze niebieskiej dokładnie nad głową obserwatora nazywanym zenitem. Analogiczny punkt pod obserwatorem nazywa się nadirem.
        Wielkie koło przechodzące przez obydwa bieguny niebieskie i zenit nazywamy południkiem niebieskim. Gwiazda osiąga największą wysokość na horyzontem, czyli kulminuje, przechodząc przez południk niebieski.

< - Dla obserwatorów znajdujących się w średnich szerokościach geograficznych biegun niebieski leży pomiędzy horyzontem i zenitem. Zobaczą oni, że gwiazdy eschodzą na wschodzie , zataczają łuk na niebie i zachodzą na zachodzie. Gwiazdy bliskie bieguna niebieskiego północnego zatoczą pełne koło i zawsze będą widoczne.


        Ekliptyka jest to pozorna droga Słońca dokoła po sferze niebieskiej w ciągu roku. Słońce przechodzi przez równik niebieski 21 marca idąc w kierunku północnym, zaś 23 września idąc w kierunku południowym. W te dni na całym świecie dzień i noc trwają dokładnie po 12 godzin i nazywamy je dniami równonocy.


< wstecz



  • CZAS A OBRÓT ZIEMI

        Obrót Ziemi dokoła osi stanowi podstawę do mierzenia czasu. Nasza doba, czyli 24 godziny, jest to czas, w którym Ziemia dokona jednego pełnego obrotu dokoła własnej osi i powróci do tego samego położenia na niebie względem Słńca. Jest to tzw. czas słoneczny.
        Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że sfera niebieska również obróci się dokoła nas w ciągu 24 godzin. Tak jednak nie jest. Jeżeli zanotujemy czas wschodu poszczególnych gwiazd przez kolejne dni, to okaże się, że każdego dnia gwiazdy wschodzą o cztery minuty wcześniej niż dnia poprzedniego.
        Innymi słowy, sfera niebieska dokonuje jednego obrotu dokoła Ziemi w ciągu 23 godzin i 56 minut, inaczej mówiąc, obrót Ziemi względem gwiazd trwa 23 godziny i 56 minut. Jest to prawdziwy okres obrotu Ziemi i na tej podstawie mierzymy czas gwiazdowy czyli liczony względem gwiazd.
        Do obserwacji astronomowie używają czas gwiazdowego, gdyż według niego gwiazdy wschodzą, kulminują i zachodzą o tej samej porze.


< - Słońce w czasie swej rocznej drogi (ekliptyka) dokoła sfery niebieskiej przecina równik niebieski w dwu punktach. Są to punkty równonocy wiosennej (21 marzec - punkt Barana), i jesiennej (23 wrzesień - punkt Wagi).

< wstecz



  • OZNACZANIE POZYCJI GWIAZD NA NIEBIE

        Znalezienie wielu jasnych gwiazd na niebie nie przysparza trudności, gdyż tworzą one łatwo rozróżnialne gwiazdozbiory. Kłopot zaczyna się gdy chcemy zlokalizować inne gwiazdy. Astronomowie sporządzają mapy i katalogi gwiazd. Metoda ta jest taka sama jak przy podawaniu szrokości i długości geograficznej dla obiektów na Ziemi.
        Szerokością geograficzną na Ziemi jest jego odległość na południe lub na północ od równika. Mierzymy ją w stopniach i minutach łuku. Szerokość niebieska lub deklinacja, jakiejś gwiazdy jest to jej odległość kątowa na północ lub południe od równika niebieskiego i również wyraża się w stopniach i minutach łuku. Deklinacja zmienia się od 0° na równiku do + 90° na biegunie niebieskim płn. oraz do - 90° na biegunie płd.


Obserwatorzy na biegunach północnym
i południowym oraz na równiku mają zupełnie inny
obraz nieba niż gdziekolwiek indziej na Ziemi.
< - Na biegunie płn. zobaczą gwiazdy
przesuwające się równolegle do horyzontu.
- > Na równiku gwiazdy wschodzą i zachodzą
prostopadle do horyzontu. Gdy spojrzymy
na wschód lub zachód, to zobaczymy gwiazdy
przesuwające się po liniach prostych do dołu
lub w górę.

< wstecz



  • DŁUGOŚĆ NIEBIESKA

        Długość geograficzna punktu na Ziemi jest to odległość mierzona wzdłuż równaika na wschód od południka przechodzącego przez Greenwich w Anglii do południka przechodzącego przez dany punkt. Analogicznie do szerokości geograficznej jest on mierzona w stopniach i minutach.
        Długość niebieska lub rektascensja (RA), jest odległością kątową mierzoną wzdłuż równika niebieskiego. Mierzymy ją od punktu Barana, w którym ekliptyka przecina równik niebieski w dniu równonocy wiosennej, 21 marca.
        Rektascensja gwiazdy jest to odległość mierzona na wschód od punktu Barana do wielkiego koła przechodzącego przez gwiazdę. Nie wyrażamy jej jednak w stopniach, lecz w jednostkach czasu gwiazdowego, gdyż sfera niebieska dokonuje pełnego obrotu co 24 godziny gwiazdowe, co jest równoważne 360°. Jedna godzina odpowiada 15 stopniom. Innymi słowy, sfera niebieska obraca się 15° w ciągu godziny.
        Brzmi to dość skomplikowanie, ale jeśli umiesz posługiwać się mapą Ziemi używając szerokości i długości geograficznej, to dasz sobie radę z odnajdywaniem gwiazd na sferze niebieskiej, używając deklinacji i rektascensji.


< - Współrzędne niebieskie
Pozycje gwiazd w sferze niebieskiej oznaczamy przy pomocy szerokości (deklinacja) i długości (rektascensja). Deklinacja (δ) jest to odległość kątowa gwiazdy od równika niebieskiego. Jest ona mierzona w stopniach.
Rektascensja (RA) jest to odległość kątowa gwiazdy wzdłuż równika niebieskiego od punktu Barana. Jest to punkt, w którym Słońce (ekliptyka) przecina równik niebieski na wiosnę. Rektascensja jest mierzona w godzinach i minutach.

< wstecz


  • OBROTOWA MAPA NIEBA

        W obserwacjach nieba wielką pomocą jest obrotowa mapa nieba, w którą warto się zaopatrzyć. Pozwala ona szybko znaleść i zidentyfikować gwiazdy widoczne danej nocy i w danym czasie. Ponieważ to, jakie gwiazdy można zobaczyć zależy od naszego położenia na Ziemi, dla różnych szerokości geograficznych muszą być sporządzane różne mapy obrotowe.
        Obrotowa mapa nieba składa się z dwóch części - jednej podstawowej nieruchomej i drugiej obrotowej. Na części podstawowej narysowano wszystkie gwiazdozbiory widoczne dla danej szerokości geograficznej na Ziemi w ciągu całego roku. Miesiące i dni są zaznaczone na obrzeżach mapy. Ruchome koło na okienko, w którym ukazują się gwiazdy widoczne nad horyzontem w danym momencie. Skala pokazująca czas (miejscowy) w godzinach jest naniesiona na obrzeża części ruchomej. Gdy nastawi się część ruchomą tak, aby interesująca nas data pokryła się z godziną obserwacji, to w okienku pokażą się gwiazdy widoczne nad horyzontem o tej porze nocy.


< wstecz

Created by: Paweł Jania